Iedere keuken heeft zijn verhaal. Bestaat er zoiets als een Joodse Keuken?
De Joodse keuken vertelt het verhaal van een ontworteld, zwervend volk dat op al hun reizen hun eigen manier van eten meenam. Overal waar de Joden zich door de eeuwen heen vestigden, ontwikkelde zich hun kookstijl onder invloed van de ingrediënten en de kookkunst van het land waar ze vestigden. Maar het belangrijkste principe overal ter wereld was de Kasjroet: spijswetten gebaseerd op de bijbel en de Talmoed. De plaatselijke gerechten waren daarom toch altijd een beetje anders, omdat ze overeenkwamen met de koosjere regelgeving. Het is de keuken van het ene land in het andere land, van de ene cultuur in een andere cultuur. Een eerste inkijkje in een keuken in de diaspora kun je lezen in deze rubriek.
Sherida Buyne is een Joodse Surinaamse die ons vertelt over het Joodse leven in Suriname.
De geschiedenis van de Joodse gemeenschap in Suriname
Bijna vier eeuwen Joodse geschiedenis in Suriname: van Sefardische vluchtelingen en de unieke autonome nederzetting Jodensavanne (UNESCO-Werelderfgoed sinds 2023), via plantages, slavernij en de EUR Afrikaanse Joden (“Zwarte Joden”. Joodse mannen verwekten kinderen bij Afrikaanse vrouwen op de plantages; deze kinderen werden vaak Joods opgevoed en kregen Joodse namen.), naar de hedendaagse Neve Shalom-synagoge (zie foto) die zij aan zij staat met een moskee – wereldsymbool van Surinaamse tolerantie.
Bijna vier eeuwen lang heeft de Joodse gemeenschap in Suriname een opmerkelijke en complexe rol gespeeld in de geschiedenis van het land. Van de stichting van Jodensavanne, de enige autonome Joodse landbouwnederzetting in de Amerika’s, tot de hedendaagse synagoge (zie hieronder de foto) die zij aan zij staat met een moskee in hartje Paramaribo, vertelt dit verhaal over vluchten en aankomen, over vrijheid en onrecht, en uiteindelijk over tolerantie. In één oogopslag:
- 1639 — Eerste Sefardische Joden in Thorarica
- 1665 — Uniek privilege: volledige godsdienstvrijheid en eigen rechtspraak
- 1685 — Synagoge Beracha ve Shalom in Jodensavanne
- 1719 — Asjkenazische synagoge Neve Shalom in Paramaribo
- 1832 — Brand verwoest Jodensavanne
- 1999 — Sefardim en Asjkenazim fuseren tot één gemeente
- 2023 — Jodensavanne op de UNESCO-Werelderfgoedlijst
Toen ik (Sherida Moniz-Buyne) voor het eerst de synagoge van Paramaribo binnenstapte, overviel mij een onverwacht gevoel van thuiskomen al ben ik daar niet geboren, mijn beide ouders wel, maar ik in Amsterdam in de Joodse wijk. Ik ging op zoek naar mijn joodse wortels, maar koos uiteindelijk voor iets anders: niet kiezen, maar omarmen. Al mijn voorouders eren, niet slechts één tak van de stamboom (die terug gaat naar koning Salomo). Die gelaagdheid, en de warme verbondenheid die eruit voortkomt, vormen de geest van mijn tegenwoordig joods leven in de diaspora (Nederland, Suriname en Curaçao).
Rabbijn Menno ten Brink de rabbijn van LJG Amsterdam is ook de Rabbijn van de Israëlitische Gemeente Suriname.
De Surinaams-Joodse keuken is een van de oudste fusion-keukens ter wereld. De keuken ontstond in de 17e eeuw toen Sefardische en Asjkenazische Joden naar Suriname migreerde. Zij combineerden hun traditionele religieuze spijswetten met lokale, tropische ingrediënten en de kookstijlen van tot slaaf gemaakte Afrikanen
Vandaag de dag is deze keuken volledig verweven met de nationale Creoolse en Surinaamse identiteit, waardoor gerechten die ooit exclusief Joods waren nu door heel Suriname en Nederland worden gegeten.
Het ontstaan in de koloniale tijd
In de 17e eeuw vestigden Joodse kolonisten zich onder andere in Jodensavanne. Zij moesten hun Europese Joodse tradities noodgedwongen aanpassen aan het tropische klimaat.
Vervanging van de aardappel: Voor de sjabbat (rustdag) maakten Joden traditioneel ovenschotels met aardappelen (cholent of sjalet), die lang konden garen. Omdat aardappelen destijds niet groeiden in Suriname, vervingen zij deze door de lokale inheemse knol pomtayer. Dit vormde de basis voor de moderne pom.
Afrikaanse invloeden: De bereiding van het eten in de plantagekeukens lag grotendeels in handen van tot slaaf gemaakte Afrikaanse vrouwen. Zij brachten nieuwe smaakmakers in, zoals citroensap, nootmuskaat, piment en lokale pepers.
Koosjere restricties: De Joodse spijswetten (kasjroet) verbieden het mengen van vlees en zuivel, en sluiten varkensvlees uit. De vroege Surinaams-Joodse keuken focuste daarom sterk op kip, rundvlees, zoute vis en plantaardige vetten (zoals kokosolie) in plaats van boter.
Immaterieel erfgoed en de Surinaamse eetcultuur
In de loop der eeuwen is de Joodse gemeenschap in Suriname sterk gekrompen door migratie en assimilatie. De keuken is echter springlevend gebleven, maar heeft een transformatie ondergaan:
Volksvoedsel nummer één: Gerechten zoals pom zijn getransformeerd van een exclusief Joods sjabbat-gerecht naar hét nationale feestgerecht van Suriname. Het wordt nu gegeten door alle bevolkingsgroepen bij verjaardagen, Keti Koti en Kerstmis.
- Verlies van koosjere status: Hoewel de structuur van de gerechten Joods bleef, lieten niet-Joodse Surinamers de strenge spijswetten los. In moderne Creoolse pom-recepten wordt tegenwoordig bijvoorbeeld vaak zoutvlees (rund) gebruikt, maar soms ook varkensvlees of maggi-blokjes.
- De eethuisjescultuur: In steden zoals Paramaribo en Amsterdam (vooral in Zuidoost) is de Surinaams-Joodse erfenis dagelijks zichtbaar op de menukaarten van Surinaamse broodjeszaken. Een ‘broodje pom’ met peper en zuur is daar het bekendste voorbeeld van.
Iconische Surinaams-Joodse gerechten
| Gerecht | Joodse Oorsprong | Surinaamse/Moderne Aanpassing |
| Pom | Afgeleid van het Franse Pomme de terre (aardappel). Oorspronkelijk een Joodse aardappelslenter voor sjabbat. | De aardappel is vervangen door geraspte pomtayer en op smaak gebracht met sinaasappel- of citroensap, piment en kip. |
| Pastei | Geïnspireerd op de Europese Joodse pies en pasteien. | Een rijkgevulde ovenschotel onder een deegkorf, gevuld met plukkippen, doperwten, kappertjes, rozijnen en sjalotjes. |
| Gemberbier | Traditioneel Joods drankje gemaakt voor feestdagen zoals het Wekenfeest (Sjavoeot). | Een krachtige, alcoholvrije drank op basis van intens geraspte gember, kruidnagel en suiker, nu typisch Surinaams. |
| Bojo | Joodse cakevarianten die bloemvrij moesten zijn voor Pesach (Joods Pasen). | Gemaakt van geraspte cassave, kokos, suiker en rozijnen. Het is de bekendste Surinaamse cake geworden. |
Een recept voor Chanoeka uit de Surinaamse-Joodse keuken:
Een lekker en symbolisch Chanoeka-gerecht zijn Latkes (aardappelpannenkoekjes) – je kunt ze maken zoals traditioneel in de Joodse keuken, met een Surinaamse twist door ingrediënten zoals kokos of kruiden toe te voegen.
Basis Latkes Recept
Ingrediënten:
6 grote aardappelen, geschild en geraspt
1 grote ui, geraspt
3 eieren, geklopt
100 gram bloem (of matze-meel voor koosjere versie)
1 eetlepel zout
Zwarte peper naar smaak
Olie om in te bakken (zonnebloem- of plantaardige olie)
Bereiding:
Rasp de aardappelen en ui en knijp overtollig vocht eruit. Meng in een grote kom de aardappelen, ui, eieren, bloem, zout en peper tot een samenhangend mengsel. Verhit olie in een koekenpan op middelhoog vuur. Schep lepels van het mengsel in de pan en druk licht aan tot pannenkoekjes. Bak tot beide kanten goudbruin en krokant. Laat uitlekken op keukenpapier. Serveer met appelmoes of zure room.
Traditioneel verwijst het bakken in olie naar het Chanoeka-wonder van de brandende menora gedurende acht dagen
Surinaamse Twist
– om de smaken van de Surinaamse keuken toe te voegen, kun je bijvoorbeeld:
– Kokosrasp door het beslag mengen voor een zoet tropisch aroma.
– Verse koriander of peterselie voor extra kruidigheid.
– Een beetje heet pepersaus of sambal erbij serveren voor wie van pittig houdt.
– Voeg geraspte pompoen of cassave toe voor variatie in textuur en zoetheid.
Andere Chanoeka gerechten uit de Joodse traditie
– Soefganiot: gefrituurde donuts, traditioneel gevuld met jam en beschikbaar met banketbakkersroom .
– Kugel: ovenschotel van aardappelen of eiernoedels, soms zoet met rozijnen.
– Rugelach: deegrolletjes gevuld met chocolade, noten en jam
Bovenstaande tekst over de geschiedenis van de Joodse gemeenschap in Suriname is van de hand van Sherida Buyne.